HGNS Counselor Vəkil Bürosu tərəfindən təmsil olunan iş üzrə məhkəmə instansiyalarının mövqeyi inzibati məhkəmə icraatında “iddianın mümkünlüyü” anlayışının mahiyyətindən uzaq, həddindən artıq formal və nəticə etibarilə ədalət mühakiməsinin məqsədləri ilə uzlaşmayan şəkildə tətbiq edildiyini bir daha nümayiş etdirmişdir.
Məlum olduğu kimi, birinci və apellyasiya instansiyası məhkəmələri iddianı mümkün hesab etməmiş, Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyası isə 20 noyabr 2025-ci il tarixli qərardadı ilə kassasiya şikayətinin icraata qəbulundan imtina etmişdir. Qərardadda əsas arqument kimi iddiaçının “subyektiv hüquqa malik olmaması” və “vahid məhkəmə təcrübəsinin mövcudluğu” göstərilmişdir.
Lakin bu yanaşma inzibati məhkəmə icraatının fundamental prinsipləri ilə ciddi ziddiyyət təşkil edir.
Təqsirin mövcudluğu məsələsi – mümkünlük deyil, mahiyyət məsələsidir
Xüsusi olaraq vurğulanmalıdır ki, nə Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti tərəfindən tərtib edilmiş Təhqiqat Aktında, nə də həmin akt əsasında tərtib olunmuş İz formalı aktda iddiaçının və ya onun baş direktorunun istehsalatda baş vermiş bədbəxt hadisədə təqsiri müəyyən edilməmişdir. Eyni zamanda, iddiaçı və onun rəhbər şəxsləri barəsində Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 198-ci maddəsi ilə hər hansı inzibati məsuliyyət tədbiri də tətbiq edilməmişdir.
Bu faktların hüquqi mənası aydındır: işəgötürənin təqsirli olub-olmaması iddianın mümkünlüyü mərhələsində deyil, yalnız işə mahiyyəti üzrə baxılarkən müəyyən edilə bilən hüquqi haldır. Buna baxmayaraq, məhkəmələr faktiki olaraq bu məsələyə əvvəlcədən qiymət verərək, iddianı icraata qəbul etməmək üçün əsas kimi istifadə etmişlər. Belə yanaşma inzibati prosessual hüququn elementar bölgüsünü – mümkünlük və mahiyyət mərhələlərinin ayrılığını – aradan qaldırır.
İPM-in 35-ci maddəsinin məqsədyönlü tətbiqindən yayınma
İnzibati Prosessual Məcəllənin 35-ci maddəsi iddianın mümkünlüyünü qiymətləndirərkən məhkəməyə yalnız iddiaçının hüquqlarının və ya qanunla qorunan maraqlarının inzibati akt, hərəkət və ya hərəkətsizlik nəticəsində pozulub-pozulmadığını əsaslandırıb-əsaslandırmadığını yoxlamaq səlahiyyəti verir.
Hazırkı işdə bu meyar açıq şəkildə mövcuddur:
- inzibati orqan tərəfindən müavinətin ödənilməsindən imtina edilmiş,
- bu imtina nəticəsində iddiaçı faktiki olaraq öz vəsaiti hesabına ödəniş həyata keçirmiş,
- nəticədə iddiaçıya real və ölçülə bilən maddi zərər dəymişdir.
Belə olan halda iddia ərizəsi İPM-in 35-ci maddəsinin tələblərinə tam cavab verdiyi halda, məhkəmələrin iddianı mümkün hesab etməməsi inzibati ədalət mühakiməsinin məqsədinə – inzibati orqanların hərəkət və hərəkətsizliyinə effektiv məhkəmə nəzarətinin təmininə – ziddir.
Məhkəməyə çıxış hüququnun formal məhdudlaşdırılması
Məhkəmələrin seçdiyi bu yanaşma nəticə etibarilə iddiaçının məhkəməyə çıxış hüququnu (access to court) formal mexanizmlər vasitəsilə məhdudlaşdırır. Halbuki Konstitusiya və inzibati prosessual qanunvericilik məhkəmələri hüquqi mübahisələrdən yayınan deyil, əksinə, onları mahiyyəti üzrə həll edən institutlar kimi nəzərdə tutur.
HGNS Counselor Vəkil Bürosu hesab edir ki, inzibati məhkəmələrin “iddianın mümkünlüyü” institutundan mahiyyət mübahisələrinin qarşısını almaq üçün filtr mexanizmi kimi istifadəsi uzunmüddətli perspektivdə hüquqi müəyyənliyə deyil, hüquqi qeyri-müəyyənliyə və məhkəmə sisteminə inamın azalmasına xidmət edir.
Hüquqi mövqenin davam etdirilməsi
Məhz bu səbəblərlə tərəfimizdən yenidən iddia ərizəsi təqdim edilmiş, bu dəfə tələb ödənilmiş məbləğin birbaşa cavabdehlərdən tutulması formasında konkretləşdirilmişdir. Məqsəd mübahisəni formal mərhələdə “bloklamaq” deyil, onu hüquqi dövlətin əsas tələbinə uyğun olaraq açıq məhkəmə baxışı çərçivəsində həll etdirməkdir.
HGNS Counselor Vəkil Bürosu olaraq mövqeyimiz prinsipialdır: inzibati ədalət mühakiməsi formal qərardadlarla deyil, hüquqi mübahisələrin mahiyyəti üzrə həlli ilə həyata keçirilməlidir.